გთავაზობთ სულ ცოტა ხნის წინ ქართულად ნათარგმნი რომანის კომპასი შესახებ ხელოვნებათმცოდნე და ლიტერატურის მოყვარული ბექა სუხიტაშვილის რეცენზიას.
გაფრთხილება მათთვის, ვინც სპოილერებს უფრთხის: ქვემოთ მოცემული ტექსტი შესაძლოა შეიცავდეს სიუჟეტურ დეტალებს ან/და გარკვეულ ნაწყვეტებს აღნიშნული წიგნიდან.

ფრანც რიტერი იშვიათი გამოცემის სქელყდიანი წიგნების, სუფთა თუ დალაქავებული ქაღალდების, მტვერდადებული ვინილებისა და აურაცხელი ნივთების გროვაში ჩაფლულა, ლეპტოპის ეკრანს მიშტერებია, ხოლო გამხდარი სხეული ზომაზე ერთიორად დიდ, გრძელსახელოებიან ხალათში გაუხვევია. საცაა, ცხვირიდან სათვალე ჩამოუცურდება: ფრანცის სხეული ოთახშია, მაგრამ ეთერული ფრანცი მოგონებებით სულ სხვაგან ქრის, სხვა სამყაროდან მონაბერ ფიქრებს მოუცავს, სხვა სურნელებებით, ტკივილითა და სიხარულით სავსე ტომარაში გადასახლებულა, რომელსაც პირი აუცილებლად უნდა მოხსნას, აუცილებლად უნდა ამოალაგოს და დაცალოს, თორემ შეკავებული უთქმელობა იატაკს მიასრესს, ჭიასავით მიაჭყლეტს ავსტრიული ისტორიით სავსე რომელიღაცა საუკუნის ბინაში...

ალბათ, ასეთი ორმაგობა უნდა მომხდარიყო ფრანგი თანამედროვე მწერლის, მატიას ენარის თავსა და მისი რომანის კომპასი პერსონაჟის, მუსიკათმცოდნე ფრანც რიტერის თავს, სადაც ორივეს უნდა ელაპარაკა, დაეწერა და გათავისუფლებულიყო იმ წარსულისგან, რასაც "ევროპელად დაბადება" ჰქვია, რასაც ძიება და შინაგანი განვითარება, დასავლეთისა და აღმოსავლეთის კვეთა, პირადი თავგადასავალი და სიყვარულის დიდი ისტორია უძღვის. შეგვიძლია კი ფრანცის და სარას ეს უცნაური, აღმოსავლეთში ჩაკარგული, თითქოს გაცრეცილი და მოუხელთებელი ურთიერთობა რაიმე ზეაღმატებული ეპითეტით მოვიხსენიოთ? ან და რა უნდა გვიშლიდეს ხელს? მერე რა, რომ ენარის წიგნი სრულიად თანამედროვე, 21-ე საუკუნის ნამუშევარია (სულ ახლახან, 2015 წელს გამოქვეყნდა, 2021-ში კი გამომცემლობა დიოგენემ გამოსცა ქართულად პაატა ჯავახიშვილის თარგმანით) თავისი დაღდასმულობით, თავისი სიმძიმით, პოსტმოდერნული ხლართებითა და სიზმრისეული გამოცხადებებით... სიყვარულის ამბავი ყველგან მაინც ერთადერთი ხელშესახები მომენტი და მამოძრავებელი ღერძია (ან ასე გვინდა, რომ გვჯეროდეს, რათა დავივიწყოთ სიკვდილის არსებობა), რომელზეც უნდა აიკინძოს ჩვენი ცხოვრებაც და წიგნების სიუჟეტიც, ამიტომაც არ აქვს მნიშვნელობა, ეს ლეილისა და მაჯნუნის სიყვარული იქნება, ტრისტანისა და იზოლდასი, თუ ფრანცისა და სარასი. უბრალოდ, მათ შორის წლები, საუკუნეები, ეპოქები ჩამდგარან და მათთვის დამახასიათებელი ყოფით, ქცევით, სიღრმითა და სინაზით გადაუშლიათ ჩვენთვის გულები.

ენარის პერსონაჟების ეპოქა კატაკლიზმებისგან გადაღლილი, მოხუცებული ევროპაა, ბებერი ევროპა, რომელსაც ისევ და ისევ, მთელი თავისი ისტორიის განმავლობაში, ცნობიერად თუ არაცნობიერად, დამპყრობლურად თუ მორჩილებით, მბრძანებლურად თუ მუდარით, აღმოსავლეთისკენ მიუპყრია მზერა, სისხლნაკლული ევროპა, რომელიც თავის თავში ეძებს იმ განსხვავებებსა თუ მსგავსებებს, რაც მის შვილებს აღმოსავლეთის შვილებთან აახლოებს ან პირიქით, სრულიად მიჯნავს, კარს უკეტავს და აუცხოებს. კომპასი მოკლე ისტორიაა დასავლურ ცივილიზაციაზე და მისი გენიოსი მუსიკოსების, მწერლების, მომღერლების, არქეოლოგების, ეთნოლოგების, აღმოსავლეთმცოდნეების დაუშრეტელი შრომა-ძიებისა თავიანთი თავის გასაგებად, იდენტობის აღმოსაჩენად თუ ჩამოსაყალიბებლად, ბობოქარი ენერგიის დასამშვიდებლად, რომელთაც არასოდეს შეუწყვეტიათ აღმოსავლეთთან კავშირი, მისკენ სწრაფვა და მისით მოტივირება.

კითხვისას შეიძლება შთაბეჭდილება დაგრჩეთ, რომ უბრალოდ ერთ საინტერესო, ისტორიული სახელებით დახუნძლულ სადისერტაციო ნაშრომს კითხულობთ დასავლელი მუსიკოსებისა და აღმოსავლური კულტურის კვეთაზე, თუმცა ენარი ახერხებს, შესაბამის მომენტში, როდესაც მკითხველი უკვე თითქოს გაბეზრებულია ვრცელი მონოგრაფიით, მთელი რომანის პულსაციის გრადუსი და ფრანცის ფიქრები ისევ სარაზე შემოაბრუნოს და ამით წიგნს დაუბრუნოს და შესძინოს ის, რაც მხატვრულ ლიტერატურას, მის წეს-კანონებს, მისი სხეულის აგებულებასა და შინაგანაწესს განასხვავებს სხვა ტიპის ტექსტებისგან.

მაგალითად, რომანში ამოიკითხავთ ადელ ბურგის შესახებ, ოსმალეთის იმპერიაში დაბადებულ პირველ მნიშვნელოვან ევროპელ მუსიკოსზე. გაიგებთ ფელისიენ დავიდის შესახებ, რომელიც არაჩვეულებრივად ცნობილი გახდა 1844 წლის 8 დეკემბერს პარიზის კონსერვატორიაში უდაბნოს პრემიერის შემდეგ, დღეს კი ის აღარავის ახსოვს. ასევე მისი მოწაფის, ფრანცისკო სალვადორ დანიელის შესახებ, რომლის სახელიც მხოლოდ ფრანც რიტერის სადისერტაციო ნაშრომებსა და სტატიებს შემორჩა და იქ პოვა სამუდამო განსასვენებელი. ისტორიული სახელებისა და გვარების ჩამოთვლა შორს წაგვიყვანს, რომანში შეხვდებით როგორც ყველასათვის ცნობილ ისტორიულ ფაქტებს, ისე ყველასთვის უცნობსაც (ყოველ შემთხვევაში, ქართველი მკითხველისთვის მაინც), რასაც მწერლის განათლება დიდწილად უწყობს ხელს — მატიას ენარი სპარსულ და არაბულ კულტურას შეისწავლიდა უნივერსიტეტში, ხოლო ცხოვრების დიდი ნაწილი შუა აღმოსავლეთში გაატარა.

რომანი ფრანც რიტერის ერთი დღის, უფრო კონკრეტულად კი ერთი უძილო ღამისთევის მდინარებაა, რომელსაც თან სდევს მუსიკათმცოდნის მთელი ცხოვრების გახსენება, მისი მოგზაურობების, გაშვებული შესაძლებლობების, სადისერტაციო თემის და რაღა თქმა უნდა, მისი და სარას შეხვედრის, დაშორების, ისევ შეხვედრის, მონატრებისა და სასოწარკვეთის ამბავი. დაძინებამდე სულ რამდენიმე საათით ადრე რიტერი იგებს, რომ მძიმე დაავადებით დაიტანჯება დარჩენილი ცხოვრება, ეს კიდევ ერთი დამატებითი მიზეზია მისთვის მოგონებების აშლისა და უძილობის. სიკვდილი ახლოვდება, მისი მოახლოება კი სიცოცხლის წყურვილს ამძაფრებს. ფრანცმა სასწრაფოდ უნდა გადაწყვიტოს, თუ რა მოიმოქმედოს — მისწეროს სარას? ან რა და როგორ უნდა მისწეროს? ბოლოს და ბოლოს, ღიად ელაპარაკოს თავის გრძნობებზე, ბოლომდე გაიხსნას თუ?... ეს უნდა შეძლოს, რადგან წიგნებით გადატვირთული თაროს ერთი პატარა კუთხიდან კომპასი გადმოშვერილა და შეჰყურებს. კომპასი, რომელიც ფრანცს არასოდეს გამოუყენებია და რომელსაც, სიმართლე ვთქვათ, ვერც თავი გაუგო და ვერც ბოლო.

მატიას ენარი ფრანც რიტერის მოგონებათა ნანგრევებში მიგვიძღვის, რომელიც როგორც ტერიტორიული (სტამბოლი, დამასკო, თეირანი, ალეპო...) ისე პიროვნებების "ნანგრევებით" (სარა, ფოჟიე, ჟილბერ დე მორგანი, ექიმი კრაუსი...) გადავსებულა. ამ ნასახლარში მალი-მალ ჩნდებიან, გაიელვებენ, ამოანათებენ ევროპელი კომპოზიტორები, თავიანთი დრამატიზმითა და ავადმყოფობებით, რაც რიტერის დიდი გატაცება და სიყვარულია: მისივე აზრით, "მუსიკა კარგი თავშესაფარია სამყაროს არასრულყოფილებისა და სხეულის დაბერების წინააღმდეგ". ალბათ, სამყაროს არასრულყოფილებით მოხიბლული დაინტერესდა სწორედ ბაროკოს სტილის ერთი მივიწყებული კომპოზიტორით, პალ I ესტერჰაზით, რომელიც ერთადერთი ცნობილი დიდი მეომარ-კომპოზიტორი თუ კომპოზიტორ-მეომარი იყო, რომელმაც უთვალავჯერ გაილაშქრა თურქების წინააღმდეგ. ალბათ, სწორედ ამიტომაც შეუყვარდა აღმოსავლეთმცოდნე სარა, რომლის ცხოვრებაც, მისივ ეთქმით, ერთი გრძელი გზაა აღმოსავლეთისაკენ. შეყვარებული წყვილის ბედიც ამ ორი მხარის ბედს დამსგავსებია. აკი, შეშლილი არქეოლოგი, ბილგერი, წინასწარმეტყველურად უყვირის შარდის ბუშტის დასაცლელად გაქცეულ ფრანცს, რომ "ბეთჰოვენი სწორად მიხვდა, რომ მუსიკას ორივე მხრიდან უნდა მიუახლოვდე, აღმოსავლეთიდანაც და დასავლეთიდანაც, რათა ხელი ჰკრა ქვეყნიერების დასასრულს, რომელიც გვიახლოვდება..."

როგორია ფრანცისა და სარას დღევანდელი ურთიერთობა? ისინი ერთ ბებერ წყვილს ჩამოჰგვანან, რომელთაც თავზე ცოტა ხნის წინანდელი ოცნება ისევ დაჰფარფატებთ. კომპასი - ეს შინაგანი ორიენტირია და არა გეოგრაფიული მიმართულების დამდგენელი ხელსაწყო. შეიძლება სწორედ ამიტომაც გადავიქეცით ადამიანები ფრანცისებად და სარებად და ამ შინაგანი კომპასის ძიებაში ვასრულებთ სიცოცხლეს უბადრუკი ოთახების ცივ მარტოობაში. როგორც სიყვარულისგან გაგიჟებული დიქ ელ-ჯინის შემთხვევაში მოხდა, როდესაც იმ თასით შესვა ღვინო, რომელშიც მისი შეყვარებულის ფერფლი იყო გარეული, რადგან "სიცოცხლე ხანგრძლივი მედიტაციაა სიკვდილზე".