პანკისის ხეობაში სუფიზმის წმინდა რიტუალი ჯერჯერობით კვლავ არსებობს. მას ხანშიშესული ქალბატონები უძღვებიან, თუმცა ეს ხმები შესაძლოა მალე დადუმდეს, რადგან მათ გამგრძელებელი აღარავინ დარჩათ.

ზიკრი — ღმერთის სახსენებელი, მშვიდობისადმი მიძღვნილი სიმღერით გამოხატული, სუფიზმის პრაქტიკის ნაწილია, რომელიც თანაბრად ხიბლავს მონაწილეებსაც და მაყურებლებსაც. რიტუალი მუსლიმურ სამყაროშია გავრცელებული, მაგრამ საქართველოში, პანკისის ხეობაში, ის გამოხატავს ტრადიციას, რომელიც მოსახლეობის ცხოვრებისეულ გამოცდილებასა და სულიერ მემკვიდრეობას ეფუძნება.

66 წლის რაისა მარგოშვილი, რომელიც დღეს დუისის სოფელში ზიკრის ჯგუფის წინამძღოლია, იხსენებს: "პირველი ზიკრის წინა ღამეს ბედნიერებისა და მოლოდინის განცდამ არ დამაძინა".

რაისა, ახალგაზრდა და მორცხვი ქალი, რომელიც თავისი ქმრის სოფელში ცხოვრობდა, მიუხედავად მუსიკალური მიდრეკილებისა, კმაყოფილი იყო მხოლოდ ვინილებისა და CD დისკების მოსმენითა და სახლში სიმღერით, თუმცა შინაგანად სურდა, რომ ზიკრის შემსრულებელ ქალებს შეერთებოდა. ერთ ღამეს, მასთან მეზობელი მივიდა და უთხრა დილისთვის მომზადებულიყო. როდესაც რაისამ ყოყმანით შეაღო მეჩეთის კარი, მან დაინახა ქალებით სავსე ოთახი მათ წინამძღოლთან, აატსანეი მარგოშვილთან ერთად. ის მკაცრი ქალი იყო. რაისას მასთან მისვლა და დაჯდომა უბრძანა.

რამდენიმე წლის შემდეგ, როდესაც აატსანეიმ რაისა თავისი საქმის გამგრძელებლად დაასახელა, მან ასევე გაამჟღავნა, რომ შეხვედრისთანავე იგრძნო რაღაც რაისასადმი, რომელიც სხვა სოფლიდან მოსული უცნობი ქალი იყო. მიუხედავად იმისა, რომ თავდაპირველად რაისა სთხოვდა მას, არ გადაეცა მისთვის ამხელა პასუხისმგებლობა, უკვე 30 წელზე მეტი ხანია იგი სიამაყით უძღვება ზიკრის რიტუალს ყოველ პარასკევ შუადღეს, გამონაკლისის გარეშე. თუმცა, მისი წინამორბედისგან განსხვავებით, რაისას არავინ ჰყავს, ვინც ტრადიციას გააგრძელებს, ამიტომ სუფისტური რიტუალები შესაძლოა პანკისში დასრულდეს.

სუფიზმს, ისლამის მისტიკურ პრაქტიკას, კავკასიაში სხვადასხვაგვარი გამოვლინება აქვს, იმის გათვალისწინებით ვინ ქადაგებდა მას. ერთ-ერთი ყველაზე სახელგანთქმული მასწავლებელი იყო კუნტა-ჰაჯი კიშიევი, ჩეჩენი რელიგიური განმანათლებელი და ქადირიას (სუნიტური ორდერი, რომელიც დაარსდა ერაყში) მიმდევარი. იმ დროში, როდესაც ცოტა ადამიანმა იცოდა ყურანის ფსალმუნები და რელიგიური პრაქტიკები, იგი ასწავლიდა ისლამსა და მშვიდობიანი წინააღმდეგობის ფილოსოფიას ჩრდილო კავკასიაში რუსეთის შემოჭრის პირობებში. კუნტა-ჰაჯიმ დააარსა სუფისტური ზიკრი, რომლის მთავარი არსი ღმერთის გახსენების რიტუალია. იგი ეფუძნება ალაჰის სახელების განმეორებით წარმოთქმას, იქნება ეს ჩუმად, მარტოდ მედიტაციისას თუ საერთო რიტუალის დროს.

მექა ხანგოშვილის, ფილოლოგიის დოქტორისა და პანკისის მაცხოვრებლის თქმით, მიუხედავად იმისა, რომ ზოგადად ზიკრი ითარგმნება როგორც "გახსენება", პანკისში მას ხშირად ზიარატს ანუ ნუგეშის სტუმრობას უწოდებენ, რადგან აქ რიტუალი ტრადიციულად გარდაცვლილთათვის სრულდებოდა. ზოგადად, ეს მშვიდობისა და ბედნიერებისთვის ვედრებაა, მაგრამ უპირველეს ყოვლისა, რეფრენი ყოველთვის ისლამის პირველი სვეტია: "არ არსებობს ღმერთი, გარდა ალაჰისა და მუჰამედი ალაჰის მაცნეა".

დუისში ზიკრის კიდევ ერთი პრაქტიკა, რომელიც მეჩეთიდან ორიოდე ქუჩის დაშორებით ტარდება, ეფუძნება ისა-ეფენდის, აზერბაიჯანელი სუფის სწავლებას. იგი პანკისში მოგზაურობების შემდეგ დასახლდა და მიიღო შეიხის, ანუ გავლენიანი უფროსის წოდება.

"სამლოცველო სახლი", სადაც ისა-ეფენდი 15 წლის განმავლობაში ცხოვრობდა და ასწავლიდა, ბაღაკაშვილების მიწაზე მდებარეობს. მათ მასწავლებელს საუკუნეზე მეტი ხნის წინ უმასპინძლეს.

ზიკრი აქაც ყოველკვირეულად იმართებოდა — ხუთშაბათობით კაცების მიერ, პარასკევობით კი ქალების მიერ. ორივე ჯგუფი — "ჰუჯის" მეჩეთი და "შეიხის" სამლოცველო სახლი — ზიკრს ზიარათად მოიაზრებს, მაგრამ თითოეული სხვადასხვაგვარად ატარებს რიტუალს — ქადირიას თანახმად, საგალობელი წრეზე მოძრაობისას წარმოითქმება, ხოლო ნაკშბანდია მიხედვით (შეიხ ისა-ეფენდის მიმდევრებისთვის) ისინი ჯდომისას წარმოითქმება. მიუხედავად იმისა, რომ იდეოლოგიურად ეს ორი მიმდინარეობა მკვეთრად განსხვავებულია, პანკისში მათ შორის სხვაობა ძალიან მცირე და ძირითადად რიტუალური ხასიათისაა.

როდესაც კუნტ-ჰაჯის ჯგუფიდან მოხუცი ქალბატონები მეჩეთში მიდიან, ისინი საუბრობენ თავიანთ სახლებზე, წნევაზე, სოფელში გაბნეულ ამბებზე, მაგრამ როგორც კი რაისა გალობას იწყებს, ყოფითი ცხოვრება უკანა პლანზე იწევს და მისტიკური წრე იქმნება. ხანდახან ტურისტების თანდასწრებითაც კი, მცხუნვარე სიცხის მიუხედავად, ქალები ტრანსცენდენტურ სივრცეს უერთდებიან, რასაც ისინი ფიზიკური სამყაროს მიღმა გაჰყავს.

85 წლის მაყვალა გაურგაშვილი, რომელიც ერთი წუთის წინ დაღლილი იჯდა სკამზე, ახლა სხვა ქალებთან ერთად იმ წრეს შეუერთდა, რომელსაც რაისას გალობა და სხვათა რიტმული სიმღერა მართავს. დღევანდელ რიტუალს მხოლოდ ექვსი ქალი შემოუერთდა, რადგან სხვებმა მოსვლა ვერ მოახერხეს, ძირითადად ჯანმრთელობის პრობლემის გამო. ისინი, ვინც დღეს აქ არიან ფეხების ბაკუნის, ტაშის კვრისა და წრეზე სირბილის თანხლებით გადაეშვებიან ღმერთისადმი მიმართულ ოცწუთიან ვედრებაში, რომლითაც მშვიდობას შესთხოვენ მას.

"მოუთმენლად ველი ყოველ პარასკევს" — ამბობს მაყვალა. "სანამ ფეხზე ვდგავარ, აქ მუდამ ვივლი. არ აქვს მნიშვნელობა რამდენად სუსტად ვგრძნობ თავს, რა წამს ამ ეზოში შემოვდგამ ფეხს, თითქოს ფრთები მესხმება".

მეორე ჯგუფში, რომელსაც სენიბატ ხანგოშვილი უძღვება, გალობის დასრულების შემდეგ ერთმანეთს ეხუტებიან. მურიდები — ან სუფიზმის მიმდევრები — ზიკრის რიტუალს დაკრძალვებზეც ასრულებენ. ვინაიდან დღეს მორიგი დაკრძალვაა, ორივე ჯგუფი ეწვია სახლს.

პანკისელი სუფისტები ნაზმსაც ასრულებენ. ეს არის წმინდა სიმღერები, რომლებიც მნიშვნელობისა და მიზნის გათვალისწინებით შესაძლოა იყოს ზიკრის ნაწილი ან ცალკე სრულდებდეს.

თუმცა, პანკისური ისლამის მეორე შტოში, სალაფიზმში, ამ პრაქტიკებისადმი უარყოფითი განწყობაა. სუნიტური ისლამის ეს მოძრაობა მუსლიმების პირველ სამ თაობას, სალაფებს, ისლამში სიწმინდის მაგალითად აღიარებს და მკაცრად ეყრდნობა ყურანს, შემდგომ პრაქტიკებს კი თავდაპირველი რწმენიდან გადახრად მიიჩნევს.

ხანდახან პანკისთან მიმართებით ვაჰაბიზმს ახსენებენ, თუმცა ძირითადად ეს იარლიყი გარედან არის მიკრული. ვაჰაბიზმი, მოძრაობა სალაფიზმში, მკაცრად ანტი-სუფისტურია. ეს არის კონსერვატიული მოძრაობა, რომელიც ისლამის სიწმინდის სადარაჯოზეა. თავად ეს ტერმინი ხშირად გამოიყენება საუდის არაბეთში ისლამის ულტრა-კონსერვატიული ინტერპრეტაციის აღსაწერად, თუმცა ბევრი არაბი და სალაფიზმის წარმომადგენელი უარყოფს ამ ტერმინოლოგიას.

მექა ხანგოშვილი ამბობს, რომ ამ მოძრაობებში ზიკრის მიმდინარეობისას სუფისტი მასწავლებლების სახელების ხსენება და ალაჰისთვის მათი სულების შეწყალების თხოვნა შესაძლოა გაგებულ იქნეს, როგორც მათი ღმერთთან გათანაბრება. თუმცა ის ასევე აღნიშნავს, რომ მუსლიმებისთვის — სუფისტებისთვის თუ სხვებისთვის — არ არსებობს ღმერთი ალაჰის გარდა.

სალაფის მოძრაობამ პანკისში ფეხი ადრეულ 2000-იან წლებში მოიკიდა. ამჟამად, ისინი იკრიბებიან ახალ მეჩეთში, მთავარ გზაზე, სადაც უამრავი ახალგაზრდა ესწრება ლოცვას.

"ვინაიდან ჩვენს ახალგაზრდებს აქვთ მეტი ინფორმაცია და წვდომა არაბულ ენებზე, წაიკითხეს ყურანი, იმოგზაურეს სირიასა და ირანში და იქვე მიიღეს განათლება, ისინი იზიარებენ სალაფის შეხედულებებს და ნაკლებად აინტერესებთ ძველი რიტუალები" — ამბობს სვეტა ბორჩაშვილი, პანკისის ქალთა საკონსულოს თავმჯდომარე და მასწავლებელი, რომელიც დიდ დროს ატარებს პანკისელ ახალგაზრდებთან.

მას სჯერა, რომ ახალგაზრები სხვაგვარად აღიქვამენ თავიანთ იდენტობას და ორმოც-ორმოცდაათ წელს გადაცილებული ხალხია ის, ვინც წარსული რიტუალებისადმი კვლავ გამოხატავს ინტერესს.

მიუხედავად ამისა, ახალი თაობა, რომელიც არ სწავლობს ზიკრის რიტუალს, სწორედ ამ რიტუალის ირგვლივ იზრდებოდა და ზოგიერთი ბავშვობაში მონაწილეობდა კიდეც.

33 წლის ხათუნა მარგოშვილი, ისა-ეფენდის სახლის ახლანდელი მეთვალყურე ერთ-ერთია იმ გოგონათაგან, რომლებიც ბავშვობაში, როგორც კუნტ-ჰაჯის მიმდევრები, იმდენად მრავალრიცხოვან ზიკრის რიტუალს ატარებდნენ, რომ დახურულ შენობაში ვერ ეტეოდნენ. მაგრამ ბავშვობის მერე მას ეს აღარ ჩაუტარებია.

"მე ჩვენი რელიგიის ორივე გზას პატივს ვცემ, მაგრამ ამავდროულად ვერ ვხედავ იმის აზრს, რომ ვიყო ერთადერთი ახალგაზრდა, ვინც რიტუალს შეუერთდება. სულ ცოტა სამნი მაინც უნდა ვიყოთ, აზრი რომ მიეცეს" — ამბობს ის.

ხათუნას უყვარს ზიკრი, თუმცა სურს, საბოლოოდ ისა-ეფენდის საცხოვრებელი პატარა მუზეუმად გადააკეთოს. მან გადაიღო ზიკრი და ნაზმი და უნდა, რომ სტუმრებს ეს სუფისტური რიტუალები პატარა ეკრანზე უჩვენოს.

მსგავსად, ფატიმა მარგოშვილი, 21 წლის სტუდენტი და ტურისტული გიდი, ამბობს, რომ გაცვლითი პროგრამით საუდის არაბეთში წასვლის შემდეგ მან უკეთ გაიგო თავისი ადგილობრივი კულტურის მნიშვნელობა.

მიუხედავად იმისა, რომ არ გადაუწყვიტავს გააგრძელოს თუ არა ტრადიცია, იგი დიდ პატივს სცემს ზიკრის რიტუალს. ასევე, მისი თქმით, იმისათვის, რომ ახალგაზრდა გაჰყვეს რელიგიური წინამძღოლობის გზას, ის უნდა წავიდეს საზღვარგარეთ, მიიღოს რელიგიური განათლება იმ ქვეყნებში, სადაც სუფიზმი არ არის დომინანტი. თუმცა ეს იყო საშუალება, გასცნობოდა სხვა მუსლიმურ კულტურას, რაზე დაყრდნობითაც მეტად დააფასა თავისი:

სტატიაში წარმოდგენილი შეხედულებები ეკუთვნის ავტორს და არ წარმოადგენს On.ge-ის პოზიციას. მასალა ქვეყნდება OC Media-სთან პარტნიორობის ფარგლებში, რომლის შედეგად, გამოცემის სტატიები ოთხ ენაზე ვრცელდება. საქართველოში OC Media-ს პარტნიორი On.ge-ა. სტატია ინგლისურად შეგიძლიათ წაიკითხოთ აქ.