"ლურჯ ცას, თეთრ ღრუბლებსა და ნათელ დღეს ვხედავ, მერე კი ჩემთვის ვფიქრობ, რა მშვენიერია სამყარო", — ლეგენდარული ლუი არმსტრონგის ამ სიმღერის ტექსტს ალბათ არაერთხელ შეუხსენებია ჩვენთვის, რამდენად გასაოცარ პლანეტაზე ვცხოვრობთ. თუმცა, ამ პლანეტაზე ჩვენ გვერდით კიდევ უამრავი ცოცხალი და მგრძნობიარე არსება ბინადრობს, ადამიანთა ნაწილი კი მათ სასტიკად ეპყრობა. ამის თვალსაჩინო მაგალითია 28 წლის შიმპანზეს, სახელად ვანილას, ისტორია, რომელმაც თავის ცხოვრებაში პირველად დაინახა ცა და აღფრთოვანება ვერაფრით დამალა.

ტყვეობაში დაბადებული და გაზრდილი მაიმუნი დღეს უკვე თავშესაფარში ცხოვრობს და რეაბილიტაციის კურსს გადის. როცა საქმე შენობიდან გამოსვლაზე მიდგა, თავისი დისგან განსხვავებით, ვანილა ყოყმანობდა. მაშინ მეგობარმა დუაითმა შიმპანზე გაამხნევა და გარეთ ჩახუტებით გამოიყვანა. ამის შემდეგ ვანილამ ღია სივრცეში აიხედა და უსასრულოდ გადაჭიმულ ცას პირველად დააკვირდა — ემოციები კი სახეზევე აღებეჭდა. გულის ამაჩუყებელი ვიდეო თავშესაფარმა გაავრცელა.

ვანილა დაბადებიდან ერთ წლამდე ნიუ-იორკში, ბიოსამედიცინო კლინიკაში იმყოფებოდა და დღეებს მომცრო გალიაში ატარებდა. მას შემდეგ, იგი ჯერ ერთ, მოგვიანებით კი მეორე თავშესაფარში აღმოჩნდა.

ვანილა, რომელსაც მზრუნველები ცნობისმოყვარე და დამოუკიდებელ შიმპანზედ ახასიათებენ, დღეს უკვე ვრცელ, ნახევარ ჰექტარზე მეტი ფართობის თავშესაფარში ცხოვრობს მეგობრებთან ერთად.

აღსანიშნავია, რომ შიმპანზეები დედამიწაზე ადამიანების ყველაზე ახლო "ნათესავები" არიან — ისინი ჩვენ უფრო მეტად გვგვანან, ვიდრე გორილებს. ეს სოციალური არსებები გამოირჩევიან ოჯახსა და მეგობრებზე განსაკუთრებული მზრუნველობით, შესანიშნავი მეხსიერებითა და ტრადიციებითაც კი. ისინი თანაუგრძნობენ ერთიმეორეს და განიცდიან ახლობლების დაკარგვას.

ამ ყველაფრის მიუხედავად, პრიმატები უკვე საუკუნეზე მეტია, საცდელ ცხოველებად იქცნენ. სხვა მგრძნობიარე არსებებთან ერთად, ლაბორატორიების ვიწრო გალიებში დამწყვდეული მაიმუნები სასტიკი მოპყრობის მსხვერპლნი არიან.

• NASA-ს კვლევით ლაბორატორიაში 27 მაიმუნი მათი დაბერების გამო დახოცეს

აშშ-ის ჯანდაცვის ეროვნული ინსტიტუტების 2015 წლის გადაწყვეტილებით, ბიომედიცინის სფეროში შიმპანზეებზე ცდების ჩატარება შეწყდა. ამის მიზეზად ის სახელდებოდა, რომ "მაღალი ინტელექტისა და სოციალური უნარების მქონე ადამიანის მსგავსი ცხოველების ასეთ პირობებში ყოლა არაეთიკური და სასტიკი ქმედებაა".

მიუხედავად ამისა, სხვა ლაბორატორიებში მაიმუნებს კვლავ იყენებენ ცდებისათვის — 2017 წელს რეკორდული რაოდენობა, 74 ათასი პრიმატი გამოიყენეს ექსპერიმენტებისათვის. მეცნიერთა ნაწილი ამტკიცებს, რომ ადამიანის ორგანიზმთან და დნმ-თან მათი ბიოლოგიური მსგავსების გამო, დაავადებებზე ცდებისათვის პრიმატები სხვა ცხოველებს, მაგალითად, თაგვებს, ჯობიან.