მოკლე მიმოხილვა

მოზარდთა ძალადობა ერთ მიზეზზე არ არის დამოკიდებული. მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციის (WHO) და აშშ-ის დაავადებათა კონტროლის ცენტრის (CDC) მონაცემებით, ძალადობა ვითარდება ემოციური რეგულაციის სირთულეების, ძალადობის გამოცდილების, თანატოლთა გავლენისა და მავნე სოციალური ნორმების, მათ შორის მკაცრი მასკულინობის წარმოდგენების, ერთობლივი ზემოქმედებით. კვლევები აჩვენებს (WHO, 2023, CDC, 2024), რომ სერიოზულ ფიზიკურ ძალადობაში ბიჭები უფრო ხშირად არიან ჩართული, თუმცა ბიჭების უმეტესობა ძალადობრივი არ არის. თბილი და თანმიმდევრული აღზრდა, ემოციური უნარების განვითარება, მკაფიო საზღვრები და პატივისცემაზე დაფუძნებული კომუნიკაცია ყველაზე ძლიერ დამცავ ფაქტორებად არის მიჩნეული (WHO, 2015).

საიდან მოდის მოზარდთა ძალადობა?

WHO და CDC ძალადობას განმარტავენ "სოციალურ-ეკოლოგიური მოდელის" მიხედვით (CDC, 2023). ეს ნიშნავს, რომ ძალადობაზე გავლენას რამდენიმე დონე ახდენს:

1. ინდივიდუალური ფაქტორები

• ემოციების რეგულაციის სირთულე;
• იმპულსურობა;
• ბავშვობაში ძალადობის გამოცდილება;
• ნივთიერებების მოხმარება;
• აგრესიის გამამართლებელი რწმენები.

მოზარდობის პერიოდში ტვინის ის ნაწილები, რომლებიც თვითკონტროლზეა პასუხისმგებელი, ჯერ კიდევ ვითარდება. ამიტომ ემოციური უნარები განსაკუთრებულად მნიშვნელოვანია.

2. ოჯახური გარემო

კვლევები აჩვენებს, რომ:

• მკაცრი ან არათანმიმდევრული დისციპლინა ზრდის რისკს;
• ოჯახში ძალადობის მოწმედ ყოფნა ზრდის რისკს;
• მშობლის დაბალი ჩართულობა დაკავშირებულია აგრესიის ზრდასთან.

მეორეს მხრივ, თბილი და თანმიმდევრული აღზრდა ერთ-ერთი ყველაზე ძლიერი დამცავი ფაქტორია.

3. თანატოლთა გავლენა

• აგრესიული მეგობრების ყოლა ზრდის რისკს;
• თანატოლთა ჯგუფები, რომლებიც დომინირებას ან დამცირებას ამართლებს, აძლიერებს აგრესიას.

4. სოციალური და კულტურული ნორმები

მრავალ ქვეყანაში ჩატარებული კვლევები მიუთითებს, რომ მკაცრი წარმოდგენები მასკულინობაზე, მაგალითად, რომ "კაცი არ უნდა ტიროდეს" ან "კაცი უნდა დომინირებდეს" დაკავშირებულია ძალადობის მაღალ რისკთან. (The Lancet Global Health, 2013)

კვლევები არ მიუთითებს, რომ ძალადობა ბიოლოგიური აუცილებლობაა, იგი მნიშვნელოვნად არის დამოკიდებული სოციალურ გარემოზე

რატომ არის აქცენტი ბიჭებზე?

გლობალური მონაცემები აჩვენებს, რომ სერიოზული ფიზიკური ძალადობის უმეტესობას ბიჭები სჩადიან. კვლევები მიუთითებს, რომ ძალადობრივი ქცევა ხშირად უკავშირდება:

• გენდერული იერარქიის მხარდაჭერას;
• კონტროლის ან დომინირების რწმენას;
• ბავშვობაში ძალადობის გამოცდილებას;
• თანატოლთა მხრიდან აგრესიის წახალისებას

მნიშვნელოვანია აღინიშნოს: ბიჭების უმეტესობა ძალადობრივი არ არის. რისკი იზრდება მაშინ, როცა რამდენიმე ფაქტორი ერთად მოქმედებს.

ადრეული ნიშნები, რომლებსაც მშობლებმა ყურადღება უნდა მიაქციონ

განსაკუთრებით საყურადღებოა: განმეორებადი ფიზიკური აგრესია, ცხოველების მიმართ სისასტიკე, პარტნიორის მაკონტროლებელი ქცევა და მუქარის ენა.

კვლევების მიხედვით, ძალადობას წინასწარ ვერ განსაზღვრავს ერთი კონკრეტული ქცევა, თუმცა გარკვეული განმეორებადი ნიშნები შესაძლოა რისკის ზრდაზე მიუთითებდეს.

მშობლებმა ყურადღება უნდა მიაქციონ ისეთ ემოციურ გამოვლინებებს, როგორიცაა ხშირი და გადაჭარბებული აფეთქებები, დამშვიდების სირთულე და თანაგრძნობის ნაკლებობა სხვისი ტკივილის მიმართ. ქცევით ნიშნებს შორის განსაკუთრებით საყურადღებოა განმეორებადი ფიზიკური აგრესია, ცხოველების მიმართ სისასტიკე, პარტნიორის მაკონტროლებელი ქცევა და მუქარის შემცველი ენა. სოციალური თვალსაზრისით, რისკს ზრდის აგრესიის მხარდამჭერი მეგობრული გარემო ან მოულოდნელად გამოკვეთილი მტრული დამოკიდებულება გოგონებისა და ქალების მიმართ. ასეთი ნიშნების ერთობლიობა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია და საჭიროებს ყურადღებასა და დროულ რეაგირებას.

რა ამცირებს ძალადობის რისკს?

კვლევები, მათ შორის WHO-სა და CDC-ს მიმოხილვები, თანხმდებიან, რომ ძალადობის რისკის შემცირება ერთჯერადი ზომით არ ხდება, ყველაზე ეფექტურია გარემო, სადაც მოზარდს აქვს სტაბილურობა, ემოციური მხარდაჭერა და მკაფიო საზღვრები.

პირველ რიგში, გადამწყვეტია თბილი და თანმიმდევრული აღზრდა. "თბილი" არ ნიშნავს წესების არქონას, ხოლო "მკაცრი" არ ნიშნავს აგრესიას. კვლევები აჩვენებს, რომ ყველაზე დაცულ გარემოდ მიიჩნევა ის ოჯახი, სადაც ბავშვმა იცის, რომ უყვართ, მაგრამ ასევე იცის, რა არის დასაშვები და რა არა. მაგალითად, თუ მოზარდი აგრესიულად იქცევა, რეაგირება უნდა იყოს მკაფიო და მშვიდი: უნდა გავაკრიტიკოთ ქცევა, არა მისი პიროვნება. არაძალადობრივი დისციპლინა ნიშნავს, რომ ქცევას მოჰყვება მკაფიო და წინასწარ განსაზღვრული შედეგი, მაგრამ ეს შედეგი არ მოიცავს დამცირებას, ყვირილს ან ფიზიკურ დასჯას. დამამცირებელი ან სასტიკი მიდგომა ზრდის აგრესიის რისკს, მაშინ როცა თანმიმდევრული და პროგნოზირებადი წესები მას ამცირებს.

მნიშვნელოვანი ფაქტორია მშობლის ჩართულობა. ეს არ ნიშნავს მუდმივ კონტროლს ან თვალთვალს, არამედ ინტერესს და ინფორმირებულობას: ვინ არიან მისი მეგობრები, სად ატარებს დროს, რა ხდება მის ონლაინ სივრცეში. კვლევები მიუთითებს, რომ მოზარდები, რომელთა მშობლებსაც აქვთ ღია კომუნიკაცია და იციან მათი სოციალური წრე, ნაკლებად არიან ჩართულნი ძალადობრივ ქცევაში. მაგალითად, უბრალო კითხვები, "როგორი იყო დღე?" ან "რა მოხდა დღეს სკოლაში?", თუ ისინი რეგულარული და გულწრფელია, ქმნის სანდო გარემოს, სადაც პრობლემები უფრო ადრე ჩანს.

ძალადობის პრევენციაში განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს ემოციური უნარების განვითარებას. WHO და CDC სოციალურ-ემოციურ უნარებს ერთ-ერთ მთავარ დამცავ ფაქტორად ასახელებენ. ემოციების სახელდება, მაგალითად, განსხვავება "გაბრაზებასა" და "სირცხვილს" შორის, ეხმარება მოზარდს გააცნობიეროს, რას გრძნობს სინამდვილეში. თუ ბიჭს ასწავლიან, რომ გაბრაზება ერთადერთი "დასაშვები" ემოციაა, სხვა განცდები შესაძლოა აგრესიით გამოხატოს. კონფლიქტის მშვიდად მოგვარების სწავლება, მაგალითად, როგორ თქვას "ეს მაწუხებს" ფიზიკური რეაქციის გარეშე, ამცირებს ძალადობრივი რეაგირების ალბათობას. ასევე მნიშვნელოვანია პრობლემის გადაჭრის უნარი: რა შეიძლება გააკეთოს, როცა თავს დამცირებულად გრძნობს? როგორ მოაგვაროს უთანხმოება თანატოლთან ძალის გამოყენების გარეშე?

გენდერული ნორმების კრიტიკული გააზრება კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი ფაქტორია. მრავალ ქვეყანაში ჩატარებული კვლევები აჩვენებს, რომ წარმოდგენები კაცის დომინირებაზე და ემოციების ჩახშობა, დაკავშირებულია ძალადობის მაღალ რისკთან. ამიტომ მნიშვნელოვანია ოჯახურ საუბარში დომინირების იდეის უარყოფა. მაგალითად, თუ მოზარდი ამბობს, რომ "კაცმა უნდა აკონტროლოს", ეს შეიძლება გახდეს დიალოგის დასაწყისი პატივისცემასა და თანასწორობაზე. თანხმობის და ურთიერთპატივისცემის შესახებ საუბარი ადრეული ასაკიდანვე ქმნის ნორმას, სადაც კონტროლი და იძულება მიუღებელია. კვლევები არ აჩვენებს, რომ ემოციებზე საუბარი ბიჭებს ასუსტებს, პირიქით, ემოციური გამოხატვის მხარდაჭერა დაკავშირებულია აგრესიის შემცირებასთან.

მაგალითად, თუ მოზარდი უყურებს კონტენტს, სადაც ძალადობა ან ქალების დამცირება ნორმად არის წარმოდგენილი, მნიშვნელოვანია კითხვა: "რას ფიქრობ ამაზე?" "ეს რეალურ ცხოვრებაში როგორ იმოქმედებდა?" კვლევები აჩვენებს, რომ ასეთი დიალოგი მოზარდს ეხმარება კრიტიკულად შეაფასოს ნანახი და არ მიიღოს ის როგორც ავტომატური ნორმა.

ბოლო წლებში მნიშვნელოვანი გახდა ონლაინ გავლენის გააზრება. WHO მიუთითებს, რომ სტერეოტიპების და ძალადობის ნორმალიზება შეიძლება გაძლიერდეს მედიისა და ონლაინ კონტენტის საშუალებით. აქ მთავარია არა აკრძალვა, არამედ კრიტიკული განხილვა. მაგალითად, თუ მოზარდი უყურებს კონტენტს, სადაც ძალადობა ან ქალების დამცირება ნორმად არის წარმოდგენილი, მნიშვნელოვანია კითხვა: "რას ფიქრობ ამაზე?" "ეს რეალურ ცხოვრებაში როგორ იმოქმედებდა?" კვლევები აჩვენებს, რომ ასეთი დიალოგი ზრდის დამცავ ეფექტს, რადგან მოზარდს ეხმარება კრიტიკულად შეაფასოს ნანახი და არ მიიღოს ის როგორც ავტომატური ნორმა.

საბოლოოდ, ძალადობის რისკის შემცირება არ ნიშნავს ბავშვის სრულ კონტროლს. კვლევების მიხედვით, ყველაზე ეფექტურია გარემო, სადაც არსებობს სითბო, მკაფიო საზღვრები, ემოციური განათლება და პატივისცემაზე დაფუძნებული ნორმები. სწორედ ამ ფაქტორების ერთობლიობა ქმნის ძლიერ დამცავ სისტემას, რომელიც მნიშვნელოვნად ამცირებს ძალადობრივი ქცევის ალბათობას.

როდის უნდა მივმართოთ სპეციალისტს?

თუ აგრესია ხდება კონფლიქტის გადაჭრის "ჩვეული" გზა და მოზარდს უჭირს სხვა ალტერნატივის გამოყენება, ეს უკვე სერიოზული რისკის ინდიკატორია.

კვლევები მიუთითებს, რომ გარკვეული ქცევები საჭიროებს არა მხოლოდ მშობლის რეაგირებას, არამედ პროფესიონალური შეფასებისა და ჩარევის ჩართვას. ძალადობის რისკი განსაკუთრებით იზრდება მაშინ, როდესაც აგრესიული ქცევა განმეორებადი და პროგრესირებადია, ანუ არ არის ერთჯერადი ეპიზოდი, არამედ ხდება ნორმად ქცეული რეაქცია.

პირველი მნიშვნელოვანი სიგნალია განმეორებადი ფიზიკური აგრესია, მაგალითად, თანატოლების ცემა, საგნების განზრახ დაზიანება ან მუდმივი ფიზიკური დაპირისპირება კონფლიქტის დროს. თუ აგრესია ხდება კონფლიქტის "ჩვეული" გადაწყვეტის გზა და მოზარდს უჭირს სხვა ალტერნატივის გამოყენება, ეს უკვე სერიოზული რისკის ინდიკატორია.

მეორე საგანგაშო ნიშანია იარაღთან დაკავშირებული მუქარა, თუნდაც "ხუმრობით" ნათქვამი "იარაღი რომ მქონდეს, ვაჩვენებდი..". კვლევები აჩვენებს, რომ ძალადობრივი ფანტაზიების და იარაღთან დაკავშირებული ინტერესის უგულებელყოფა არ არის რეკომენდებული, განსაკუთრებით მაშინ, თუ ამას თან ახლავს ძლიერი რისხვა ან შურისძიების იდეები.

ცხოველების მიმართ სისასტიკე კიდევ ერთი სერიოზული ინდიკატორია, საერთაშორისო კვლევები მას უკავშირებს მომავალში ძალადობრივი ქცევის მაღალ რისკს, განსაკუთრებით მაშინ, თუ ქცევა განზრახ და განმეორებადია. ეს შეიძლება გამოიხატოს როგორც "გართობის მიზნით" ან ემოციური რეაქციის გარეშე ცხოველისთვის ტკივილის მიყენება.

ასევე მნიშვნელოვანია უკონტროლო რისხვა, მდგომარეობა, როდესაც მოზარდი ვერ ახერხებს დამშვიდებას, აგრესია გრძელდება ხანგრძლივად და სიტუაციასთან შედარებით, რეაქცია არაპროპორციულია. თუ ემოციური აფეთქებები ხდება ხშირი, ინტენსიური და საფრთხეს უქმნის მას ან სხვებს, პროფესიონალური დახმარება აუცილებელია.

სპეციალისტისთვის მიმართვა არ ნიშნავს ბავშვის "დასჯას".

ფსიქოლოგის ან ფსიქიატრის მიერ ადრეული შეფასება მოზარდს შეიძლება დაეხმაროს ემოციური რეგულაციის, ქცევის მართვის ან შესაძლო ტრავმული გამოცდილების იდენტიფიცირებაში. კვლევები ხაზს უსვამს, რომ ადრეული ჩარევა მნიშვნელოვნად უფრო ეფექტურია, ვიდრე რეაგირება მაშინ, როცა ქცევა უკვე გამწვავებულია და ჩამოყალიბებული. (Youth Violence: A Report of the Surgeon General).

პრობლემის ადრეულ ეტაპზე ამოცნობა და დახმარების მიღება ხშირად ნიშნავს არა მხოლოდ ძალადობის პრევენციას, არამედ მოზარდის ემოციური კეთილდღეობის გაუმჯობესებასაც.

რა სჭირდებათ ბიჭებს ყველაზე მეტად?

მოზარდთა ძალადობა გარდაუვალი არ არის.

საერთაშორისო კვლევები თანხმდებიან, რომ ძალადობის პრევენცია არ იწყება კონტროლით, ის იწყება უსაფრთხო კავშირით. ერთ-ერთი ყველაზე ძლიერი დამცავი ფაქტორია უსაფრთხო ემოციური კავშირი მშობელთან, სადაც მოზარდმა იცის, რომ შეუძლია შეცდომა დაუშვას და მაინც დაუჭირონ მხარი. ასეთი კავშირი ამცირებს აგრესიულ რეაგირებას და ზრდის თვითკონტროლის უნარს.

ამასთან ერთად აუცილებელია მკაფიო მორალური საზღვრები: ნათლად განსაზღვრული წესები, სადაც ძალადობა, დამცირება და კონტროლი მიუღებელია. კვლევები აჩვენებს, რომ მოზარდები, რომლებიც იზრდებიან გარემოში, სადაც წესები პროგნოზირებადია და თანმიმდევრულად მოქმედებს, ნაკლებად იყენებენ ძალას კონფლიქტის დროს.

განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს ემოციურ განათლებას, უნარს, ამოიცნო და დაასახელო საკუთარი განცდები, მოითმინო იმედგაცრუება და მოაგვარო უთანხმოება სიტყვიერად. ემოციური რეგულაციის უნარი ერთ-ერთ მთავარ დამცავ ფაქტორად არის მიჩნეული ძალადობის პრევენციაში.

ასევე მნიშვნელოვანია პოზიტიური კაცური მოდელები, კაცები, რომლებიც მოზარდს აჩვენებენ, რომ ძალა არ ნიშნავს დომინირებას, ხოლო ავტორიტეტი არ ნიშნავს აგრესიას. როცა ბიჭი ხედავს, რომ პატივისცემა და სიმტკიცე თავსებადია თანაგრძნობასთან და პასუხისმგებლობასთან, ეს ამცირებს ძალადობრივი ნორმების მიღებას.

საბოლოოდ, გადამწყვეტია ისეთი გარემო, სადაც მთავარი პრინციპია ღირსება და პატივისცემა, როგორც ოჯახში, ისე ყოველდღიურ ურთიერთობებში.

მოზარდთა ძალადობა გარდაუვალი არ არის. კვლევები ნათლად აჩვენებს, რომ ოჯახი რჩება ერთ-ერთ ყველაზე ძლიერ დამცავ ფაქტორად. თბილი კავშირი, მკაფიო საზღვრები და ემოციური განათლება ქმნის საფუძველს, სადაც ძალადობა აღარ არის "ნორმა", არამედ არასასურველი და მიუღებელი არჩევანია.