რა ნიშნავს იყო "მაგარი ტიპი"? არის ეს კულტურაზე დამოკიდებული ცნება თუ უნივერსალური მახასიათებლების ერთობლიობა? საერთაშორისო კვლევამ აჩვენა, რომ მიუხედავად კულტურული განსხვავებებისა, ადამიანები მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყანაში "მაგარ ტიპებს" თითქმის ერთნაირი თვისებებით აღწერენ.

კვლევა, რომელიც Journal of Experimental Psychology-ში გამოქვეყნდა, 2018–2022 წლებში ჩატარდა და დაახლოებით 6 000 ზრდასრულ მონაწილეს მოიცავდა აშშ-დან, ავსტრალიიდან, ჩილედან, ჩინეთიდან, ჰონგ-კონგიდან, გერმანიიდან, ინდოეთიდან, მექსიკიდან, ნიგერიიდან, ესპანეთიდან, სამხრეთ აფრიკიდან, სამხრეთ კორეიდან და თურქეთიდან.

მონაწილეებს სთხოვეს გაეხსენებინათ ადამიანი, რომელსაც ისინი მიიჩნევდნენ: მაგარ ტიპად, ბანძ ტიპად, კარგად და ცუდად. შემდეგ კი შეეფასებინათ ამ ადამიანების პიროვნული თვისებები და ღირებულებები.

ექვსი თვისება, რომელიც "მაგარ ტიპობას" განსაზღვრავს

მონაცემების ანალიზის შედეგად მკვლევრებმა დაადგინეს, რომ "მაგარ ტიპად" მიჩნეული ადამიანები, კულტურის მიუხედავად, ერთნაირად აღიქმებიან როგორც:

• ექსტროვერტები;
• ჰედონისტები;
• ძლიერები და გავლენიანები;
• ავანტიურისტები;
• ღია და ცნობისმოყვარეები;
• ავტონომიურები (დამოუკიდებელი გადაწყვეტილებების მიმღებები).

კვლევის თანაავტორის, ჩილეში მდებარე Universidad Adolfo Ibáñez-ის მარკეტინგის ასოცირებული პროფესორის, ტოდ პეზუტის თქმით, ყველაზე მოულოდნელი სწორედ ეს შედეგი იყო:

"ყველაზე გასაკვირი ის იყო, რომ ყველა ქვეყანაში ზუსტად იგივე თვისებები გამოვლინდა. მნიშვნელობა არ აქვს, ჩინეთზე ვსაუბრობთ თუ აშშ-ზე — ადამიანები აფასებენ მათ, ვინც არღვევს ჩარჩოებს და ცვლილებებს იწვევს". მისივე თქმით, "მაგარი ტიპობა" ბევრად უფრო ფუნდამენტური ცნებაა, ვიდრე უბრალოდ მოდური ეტიკეტი.

"მაგარი ტიპი" არ ნიშნავს კარგ ადამიანს

კვლევამ მკაფიოდ აჩვენა, რომ "მაგარი ტიპი" და "კარგი ადამიანი" ერთი და იგივე არ არის. მონაწილეები "კარგ ადამიანებს" უფრო ხშირად ახასიათებდნენ როგორც:

• მშვიდებს;
• კეთილსინდისიერებს;
• თბილებს;
• თანხმობისკენ მიდრეკილებს;
• ტრადიციულებს;
• წესების დამცველებს;
• უსაფრთხოებასა და სტაბილურობაზე ორიენტირებულებს.

ზოგი თვისება შეიძლება ერთმანეთს ემთხვეოდეს, თუმცა მკვლევრები ხაზს უსვამენ, რომ "მაგარი ტიპობა" მორალურ სიკეთეს არ უდრის.

როგორც კვლევის თანაავტორი, არიზონას უნივერსიტეტის პროფესორი ქელებ უორენი ამბობს, "მაგარ ტიპად" აღსაქმელად ადამიანი ხშირად უნდა იყოს სიმპათიური ან შთამბეჭდავი, რაც მას კარგ ადამიანებთან ამსგავსებს. მაგრამ ამ ადამიანებს ხშირად აქვთ ისეთი თვისებებიც, რომლებიც მორალურად კარგად არ ითვლება, მაგალითად, ჰედონიზმი ან ძალაუფლებისკენ მიდრეკილება."

შეიძლება თუ არა "მაგარი ტიპობა" ვისწავლოთ?

პეზუტის აზრით, არა. "ამ თვისებებით ვიბადებით. ექვსიდან ხუთი პიროვნული მახასიათებელია, ხოლო პიროვნული თვისებები, როგორც წესი, საკმაოდ სტაბილურია". კვლევამ აჩვენა, რომ ეს ფორმულა ერთნაირად მუშაობს ასაკის, სქესის და განათლების დონის მიუხედავად.

როგორ ჩამოყალიბდა "მაგარი ტიპობის" ცნება

კვლევის ავტორები აღნიშნავენ, რომ ეს კონცეფცია თავდაპირველად მეამბოხე სუბკულტურებში გაჩნდა, მათ შორის აფროამერიკელ ჯაზმუსიკოსებს შორის 1940-იან წლებში და ბიტნიკებში 1950-იან წლებში.

დროთა განმავლობაში, გლობალური მოდის, მუსიკისა და კინოინდუსტრიის ზრდასთან ერთად, "მაგარი ტიპობის" მნიშვნელობა მსოფლიოს მასშტაბით ერთიან ღირებულებათა სისტემად გაჯდა და კომერციულად უფრო მისაღები გახდა.

რატომ არის ეს მნიშვნელოვანი?

მკვლევრების აზრით, "მაგარი ტიპობა" მნიშვნელოვან როლს თამაშობს სოციალური იერარქიების ჩამოყალიბებაში და კულტურული ნორმების შეცვლაში.

"თუ "მაგარი ტიპობა" სტატუსია, რომელიც ენიჭება მათ, ვინც კულტურულ ცვლილებებს აჩქარებს, გასაკვირი არ არის, რომ სან-ფრანცისკოდან სეულამდე ამ ადამიანებს საერთო თვისებები აქვთ — ისინი უფრო მეტ კითხვას სვამენ ტრადიციებზე, ინოვაციურები არიან და სხვებს ცვლილებებისკენ უბიძგებენ", — წერენ ავტორები.

პენსილვანიის უნივერსიტეტის პროფესორის, ჯონა ბერგერის თქმით, ეს კვლევა ერთ-ერთია იმ იშვიათ სამეცნიერო ნაშრომებს შორის, რომელიც რეალურად იკვლევს, რას ნიშნავს "მაგარი ტიპობა".

ხოლო კოლუმბიის უნივერსიტეტის ფსიქოლოგიის პროფესორი ჯონ ფრიმენი აღნიშნავს, რომ მომავალ კვლევებში მნიშვნელოვანია "კარგი მაგარი ტიპობის" და "ცუდი მაგარი ტიპობის" გარჩევაც — განსაკუთრებით სოციალური მედიისა და ინფლუენსერების ეპოქაში.