ალცჰაიმერის დაავადება მსოფლიოს ჯანდაცვის ერთ-ერთ ყველაზე დიდ გამოწვევად რჩება. დღეს დემენციის ამ ფორმით დაახლოებით 32 მილიონი ადამიანი ცხოვრობს, ხოლო პროგნოზები აჩვენებს, რომ 2050 წლისთვის ეს რიცხვი თითქმის ხუთჯერ გაიზრდება და 152 მილიონს მიაღწევს.

მიუხედავად იმისა, რომ ბოლო წლებში მეცნიერებმა დაავადების მკურნალობის მიმართულებით მნიშვნელოვან პროგრესს მიაღწიეს, ალცჰაიმერის სრულად განკურნება ჯერ კიდევ შეუძლებელია. არსებული პრეპარატები მხოლოდ გარკვეულ შემთხვევებში ანელებს კოგნიტიური ფუნქციების დაქვეითებას ან ამსუბუქებს სიმპტომებს, თუმცა დაავადების ბუნებრივ მიმდინარეობას ვერ აჩერებს.

მეცნიერები იმ მედიკამენტს დაუბრუნდნენ, რომელიც უკვე ათწლეულებია სრულიად სხვა დაავადების სამკურნალოდ გამოიყენება. ახალი კვლევის მიხედვით, ლითიუმის დაბალ დოზას, შესაძლოა, ნერვული უჯრედების დაცვისა და ალცჰაიმერის პროგრესირების შენელების პოტენციალი ჰქონდეს.

დღეს ალცჰაიმერის მკურნალობის ბევრი ექსპერიმენტული მეთოდი ტვინში დაგროვილი ამილოიდური ნადების, ბეტა-ამილოიდის ცილის გროვების, მოცილებაზეა ორიენტირებული. მეცნიერების აზრით, ეს გროვები ნეირონებს შორის კავშირს არღვევს და დაავადების განვითარებაში მნიშვნელოვან როლს ასრულებს.

ოქსფორდისა და იელის უნივერსიტეტების პროფესორის, ჰუსეინი კ. მანჯის, თქმით, ალცჰაიმერი მრავალფაქტორული დაავადებაა, რომელიც ნერვულ სისტემაში რამდენიმე პროცესს ერთდროულად მოიცავს.

მისი განმარტებით, დაავადების განვითარებაში მონაწილეობს: მიტოქონდრიების ფუნქციის დარღვევა, ოქსიდაციური სტრესი, ნერვულ უჯრედებს შორის სინაფსური კავშირების დაკარგვა და უჯრედების თანდათანობითი დაზიანება.

"ალცჰაიმერის დაავადება და დემენციის სხვა ფორმები დამანგრეველ გავლენას ახდენს როგორც პაციენტებზე, ისე მათ ოჯახებსა და მთლიანად საზოგადოებაზე", — ამბობს მანჯი.

მისივე შეფასებით, თანამედროვე თერაპიები ძირითადად დაავადების მხოლოდ ერთ მექანიზმზეა ორიენტირებული, მაშინ როცა ალცჰაიმერის უკან გაცილებით რთული ბიოლოგიური პროცესები დგას.

ლითიუმი მედიცინაში ახალი პრეპარატი არ არის. მას უკვე მრავალი წელია ბიპოლარული აშლილობის სამკურნალოდ იყენებენ, რადგან მას განწყობის სტაბილიზაციის უნარი აქვს. თუმცა ბოლო 25 წლის განმავლობაში ჩატარებულმა კვლევებმა აჩვენა, რომ მისი მოქმედება მხოლოდ ფსიქიატრიით არ შემოიფარგლება.

ლითიუმს შეუძლია ნერვული უჯრედების გადარჩენასა და მათი ფუნქციის შენარჩუნებას შეუწყოს ხელი

მანჯის თქმით, სხვადასხვა ლაბორატორიაში დაგროვილი მონაცემები მიუთითებს, რომ ლითიუმს ძლიერი ნეიროტროფიული და ნეიროპროტექტორული თვისებები აქვს. ეს ნიშნავს, რომ პრეპარატს შეუძლია ნერვული უჯრედების გადარჩენასა და მათი ფუნქციის შენარჩუნებას შეუწყოს ხელი.

სწორედ ამან გაუჩინა მეცნიერებს კითხვა — შეიძლება თუ არა, იგივე მექანიზმებმა ალცჰაიმერის შემთხვევაშიც იმუშაოს? მიუხედავად პერსპექტიული შედეგებისა, ლითიუმის გამოყენებას ერთი მნიშვნელოვანი შეზღუდვა აქვს. იმ დოზებით, რომლებსაც ბიპოლარული აშლილობის დროს იყენებენ, პრეპარატი ხანდაზმულ ადამიანებში ხშირად იწვევს არასასურველ გვერდით ეფექტებს. განსაკუთრებით იზრდება თირკმლისა და ფარისებრი ჯირკვლის დაზიანების რისკი. სწორედ ამიტომ, მკვლევრებმა ყურადღება დაბალ დოზებზე გაამახვილეს.

მათი კვლევების მიხედვით, ნერვული სისტემისთვის სასარგებლო ეფექტების მნიშვნელოვანი ნაწილი იმ შემთხვევაშიც ვლინდება, როდესაც ლითიუმის კონცენტრაცია ტრადიციულ თერაპიულ დოზაზე გაცილებით დაბალია. ამასთან, ასეთი დოზები გვერდითი მოვლენების განვითარების ალბათობასაც მნიშვნელოვნად ამცირებს. კვლევის ავტორები ვარაუდობენ, რომ ლითიუმის მთავარი უპირატესობა მისი მრავალმხრივი მოქმედებაა. თუ ბევრი თანამედროვე პრეპარატი მხოლოდ ერთ ბიოლოგიურ სამიზნეს ებრძვის, ლითიუმი ერთდროულად რამდენიმე მნიშვნელოვან პროცესზე ახდენს გავლენას.

კვლევის მიხედვით, დაბალი დოზის ლითიუმს შეუძლია: გაზარდოს ერთ-ერთი ცილის (BDNF) გამომუშავება, რომელიც ნერვული უჯრედების ზრდასა და გადარჩენას უწყობს ხელს, გაააქტიუროს უჯრედების დამცავი მექანიზმები, შეამციროს მავნე ფერმენტ GSK-3-ის აქტივობა, რომელიც ტაუ-პათოლოგიასთან არის დაკავშირებული, გააუმჯობესოს მიტოქონდრიების მუშაობა და უჯრედების ენერგეტიკული ბალანსი.

ლითიუმს, ზოგიერთ შემთხვევაში ტვინის მოცულობის შენარჩუნება ან ნაწილობრივ აღდგენაც კი შეუძლია

მკვლევრების შეფასებით, სწორედ ამ მექანიზმების ერთობლიობამ შეიძლება შეანელოს ნეიროდეგენერაციული პროცესები. კვლევაში განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა ნეიროპროგრესირებას — პროცესს, რომლის დროსაც ტვინის სტრუქტურა და ფუნქცია თანდათან უარესდება. ბიპოლარული აშლილობის მქონე ადამიანებში ჩატარებულმა კვლევებმა აჩვენა, რომ ლითიუმს, ზოგიერთ შემთხვევაში ტვინის მოცულობის შენარჩუნება ან ნაწილობრივ აღდგენაც კი შეუძლია.

"ლითიუმი უნიკალურია, რადგან მას შეუძლია შეინარჩუნოს ან ზოგ შემთხვევაში უკუაქციოს ტვინის შეკუმშვა. ვფიქრობთ, რომ მსგავსი ეფექტი შესაძლოა ალცჰაიმერის დროსაც გამოვლინდეს", — ამბობს მანჯი. მისივე თქმით, ამ ეფექტს საფუძვლად უდევს ის ფაქტი, რომ ლითიუმი მოქმედებს იმ უჯრედულ პროცესებზე, რომლებიც ნერვული ქსოვილის ჯანმრთელობისთვის კრიტიკულად მნიშვნელოვანია.

კვლევა დამოუკიდებლად შეაფასა ლორა ნისენბაუმმა, რომელიც Alzheimer's Drug Discovery Foundation-ის წამლების განვითარების აღმასრულებელი დირექტორია.მისი შეფასებით, მიმოხილვის მთავარი ღირსება ის არის, რომ იგი ერთიანად აერთიანებს ორ ათწლეულზე მეტი ხნის განმავლობაში დაგროვილ დამოუკიდებელ მტკიცებულებებს. ნისენბაუმი აღნიშნავს, რომ ლითიუმი გავლენას ახდენს ალცჰაიმერის განვითარებაში ჩართულ რამდენიმე მნიშვნელოვან პროცესზე, მათ შორის: ცილების გაწმენდაზე და მიტოქონდრიების ფუნქციაზე

მისივე თქმით, ასეთი მრავალმიზნობრივი მოქმედება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან ალცჰაიმერი მხოლოდ ერთი ბიოლოგიური მექანიზმით არ ვითარდება. გარდა ამისა, ლითიუმის კიდევ ერთი უპირატესობა მისი ხელმისაწვდომობა და დაბალი ღირებულებაა, რაც მომავალში ფართო გამოყენების შესაძლებლობას ზრდის.

მიუხედავად ოპტიმისტური შედეგებისა, მკვლევრები ერთხმად გვაფრთხილებენ, რომ ლითიუმი ჯერ არ წარმოადგენს ალცჰაიმერის დამტკიცებულ მკურნალობას. დუნგ ტრინის, MemorialCare Medical Group-ის ექიმისა და Healthy Brain Clinic-ის მთავარი სამედიცინო ოფიცრის თქმით, კვლევა მხოლოდ აჩვენებს, რომ ამ მიმართულებით მუშაობა ღირს.

"ამ ეტაპზე პაციენტებს ლითიუმის დამოუკიდებლად მიღებას არ ვურჩევდი", — ამბობს ტრინი.

მისი განმარტებით, პრეპარატმა, შესაძლოა, გავლენა მოახდინოს თირკმლისა და ფარისებრი ჯირკვლის ფუნქციაზე, ასევე სხვა მედიკამენტებთან ურთიერთქმედებაში შევიდეს. სწორედ ამიტომ, მისი გამოყენება მხოლოდ ექიმის მეთვალყურეობით არის შესაძლებელი.

მეცნიერები მიიჩნევენ, რომ ალცჰაიმერის ეფექტური მკურნალობისთვის, შესაძლოა, ერთი კონკრეტული სამიზნე საკმარისი არ იყოს. სწორედ ამიტომ იზრდება ინტერესი ისეთი პრეპარატების მიმართ, რომლებიც ერთდროულად რამდენიმე ბიოლოგიურ პროცესზე მოქმედებს.

ლითიუმის დაბალი დოზა ამ მხრივ ერთ-ერთ ყველაზე პერსპექტიულ კანდიდატად განიხილება. მიუხედავად ამისა, იმის დასადგენად, რამდენად ეფექტიანი და უსაფრთხოა ეს მიდგომა, ფართომასშტაბიანი კლინიკური კვლევებია საჭირო.

თუ მომავალი კვლევებიც დადებით შედეგს აჩვენებს, ათწლეულების განმავლობაში ფსიქიატრიაში გამოყენებულმა მედიკამენტმა შესაძლოა ალცჰაიმერის წინააღმდეგ ბრძოლაშიც მნიშვნელოვანი ადგილი დაიკავოს.

კვლევის შედეგები მეცნიერებმა 2026 წლის 25 ივნისს სამეცნიერო ჟურნალ JAMA Psychiatry-ში გამოაქვეყნეს.