წარმოიდგინეთ ზაფხულის დახუთული დღე. ახლა წარმოიდგინეთ, რომ ამ სიცხეს იტანთ ორსულობის მერვე თვეს. ეს, სულ მცირე, უკიდურესად უსიამოვნოა.

მაგრამ ორსულობისას სიცხე მხოლოდ დისკომფორტი არ არის — ბევრი ქალისთვის ის ნაადრევ მშობიარობას იწვევს. ნაადრევად დაბადებული ბავშვი (ანუ ორსულობის 37 კვირამდე დაბადებული) სიკვდილიანობის მნიშვნელოვნად მაღალ რისკს, აგრეთვე სიცოცხლის განმავლობაში მოქმედ ჯანმრთელობის გართულებებს აწყდება.

ათწლეულების განმავლობაში ჩატარებული კვლევები სიცხის ზემოქმედებასა და ნაადრევ მშობიარობას შორის კავშირს ადასტურებს. თუმცა, კვლევების უმეტესობა აქამდე ერთ ქალაქს ან ქვეყანას მოიცავდა და სხვადასხვა მეთოდოლოგიას იყენებდა, რაც შედეგების შედარებას ართულებდა.

რამდენი ნაადრევი მშობიარობა არის რეალურად გამოწვეული სიცხით მსოფლიოს სხვადასხვა ნაწილში? ყველა ორსული ქალი თანაბრად დაუცველია? Environment International-ში გამოქვეყნებული ახალი კვლევა ყველაზე ამომწურავ პასუხებს გვაძლევს ამ კითხვებზე.

13 ქვეყანა, 36 მილიონი მშობიარობა

კვლევამ გააანალიზა 36.6 მილიონი მშობიარობა, რომელიც 1979-დან 2019 წლამდე 13 ქვეყნის (ავსტრალია, ბრაზილია, კანადა, ჩილე, ეკვადორი, ესტონეთი, ისრაელი, იტალია, იაპონია, პარაგვაი, ესპანეთი, შვეიცარია და აშშ) 250 ქალაქსა და დასახლებულ პუნქტში ზაფხულში განხორციელდა. ეს ამ თემაზე ჩატარებული ყველაზე მასშტაბური მრავალადგილობრივი ანალიზია.

ტემპერატურასა და ნაადრევი მშობიარობის რისკს შორის კავშირის შეფასებისთვის კვლევაში გამოყენებულია უახლესი სტატისტიკური მოდელები, რომლებიც მშობიარობის წინა დღეებში სიცხის ზემოქმედების დაგვიანებულ და არაწრფივ ეფექტებს აჩვენებდა.

შედეგები ცხადია: ნაადრევი მშობიარობის რისკი ტემპერატურის მატებასთან ერთად წრფივად იზრდება. ზომიერი სიცხის დღეებში ეს რისკი 2.8%-ით იზრდება. უკიდურესი სიცხის დროს კი ზრდა 3.8%-ს აღწევს.

მილიონ მშობიარობაზე 855 დამატებითი ნაადრევი შემთხვევა

ამ რისკების კონკრეტულ რიცხვებში გადაყვანა პრობლემის მასშტაბს უფრო ნათლად წარმოაჩენს. კვლევის შეფასებით, ზაფხულში მომხდარი ნაადრევი მშობიარობის 1.41% სიცხეს მიეწერება. აბსოლუტური მაჩვენებლებით, ეს მილიონ მშობიარობაზე 855 დამატებით ნაადრევ შემთხვევას შეესაბამება.

ამ სიდიდის სხვა კარგად დადასტურებულ ფაქტორებთან შედარებაც შესაძლებელია. მაგალითად, ის საგრძნობლად აღემატება დაბალი და საშუალო შემოსავლის მქონე ქვეყნებში დედების მოწევის წვლილს, და მალარიის მაჩვენებელთანაა გათანაბრებული. სიცხე უკვე რეპროდუქციული ჯანმრთელობის ერთ-ერთი მთავარი გარემოსდაცვითი რისკ-ფაქტორია.

ქვეყნებს შორის განსხვავებებიც მეტყველია. ყველაზე მაღალი მაჩვენებელი პარაგვაის აქვს — მილიონ მშობიარობაზე 1347 ნაადრევი შემთხვევა, ყველაზე დაბალი კი — შვეიცარიას: 628. ესპანეთი ზედა-საშუალო დიაპაზონშია — 1080. ეს ცვალებადობა მიუთითებს, რომ კლიმატი, სოციალურ-ეკონომიკური განვითარების დონე და ქვეყნის ადაპტაციის შესაძლებლობა ორსული ქალების დაუცველობაზე მნიშვნელოვნად მოქმედებს.

ყველა ორსულობას ერთნაირი რისკი არ აქვს

კვლევის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი დასკვნა მიუთითებს, რომ სიცხე ყველა ქალზე თანაბრად არ მოქმედებს. დაბალი განათლების მქონე, სოციალურ-ეკონომიკურად დაუცველ მდგომარეობაში მყოფი ახალგაზრდა მარტოხელა დედები, სავარაუდოდ, სიცხით გამოწვეული ნაადრევი მშობიარობის უფრო მაღალ რისკს განიცდიან.

მდედრობითი სქესის ნაყოფებიც, როგორც ჩანს, მამრობითი სქესის ნაყოფებზე მეტად მგრძნობიარეა. თუმცა ამ ქვეჯგუფური ანალიზების უმეტესობა სტატისტიკურად მნიშვნელოვანი არ იყო, ამიტომ დასადასტურებლად შემდგომი კვლევაა საჭირო.

ამ განსხვავებების უკან კონკრეტული მექანიზმები დგას. ეკონომიკურად დაუცველი ადამიანები, ქალაქური სიცხის კუნძულის ეფექტის გამო, უფრო ხშირად ცხელ ადგილებში ცხოვრობენ. ისინი ასევე უფრო ხშირად გარეთ მუშაობენ და ნაკლები წვდომა აქვთ კონდიციონერსა და სიცხისგან დაცვის სხვა საშუალებებზე. სოციალური და კლიმატური უთანასწორობა ერთმანეთს ემთხვევა, და ყველაზე მძიმე ფასს ყველაზე დაუცველი ორსული ქალები იხდიან.

სიცხე ვადიან მშობიარობასაც აჩქარებს

კვლევის, ალბათ, ყველაზე მოულოდნელი დასკვნაა, რომ სიცხის ეფექტი ნაადრევი მშობიარობით არ შემოიფარგლება. კვლევამ ასევე დააფიქსირა მშობიარობის რისკის მნიშვნელოვანი ზრდა კლინიკურად ნორმალურ ორსულობებში — 37-დან 42 კვირამდე. კერძოდ, უკიდურესი სიცხე 37-38-ე კვირაში მშობიარობის რისკს 3.66%-ით, ხოლო 39 კვირა ან მეტი ხანგრძლივობის ორსულობებში — 2.97%-ით ზრდის.

ეს ნიშნავს, რომ სიცხემ შეიძლება გამოიწვიოს ისეთი ნაყოფების მშობიარობა, რომლებიც სხვა, ნორმალურ პირობებში, განვითარებას განაგრძობდნენ. ყველაზე მგრძნობიარე პერიოდია 31-დან მე-40 კვირამდე, რომელიც გვიანი ნაადრევი და ადრეული ვადიანი მშობიარობის მონაკვეთს მოიცავს.

ძირეული მიზეზები

ამ პროცესში მრავალი ბიოლოგიური მექანიზმი მოქმედებს. სიცხე სხეულის ტემპერატურას ზრდის და საშვილოსნოს შეკუმშვას იწვევს. სიცხით გამოწვეული დეჰიდრატაცია ელექტროლიტების ბალანსს არღვევს და პლაცენტაში სისხლის მიმოქცევას ამცირებს. გარდა ამისა, სიცხე ანთებით პროცესებსა და ოქსიდაციურ სტრესს იწვევს, რამაც შეიძლება ნაყოფის განვითარება დააზიანოს და საშვილოსნოს ყელის მომწიფება დააჩქაროს.

ორსული ქალები განსაკუთრებით მოწყვლადნი არიან, რადგან მათი სხეული ნაყოფის ზრდის გამო ჩვეულებრივზე მეტ სიცხეს გამოიმუშავებს, ხოლო წონის მატების გამო სიცხის გაფანტვის შესაძლებლობა შემცირებულია.

კლიმატის ცვლილების ფონზე ეს დასკვნები განსაკუთრებით შემაშფოთებელია. მომავალ ათწლეულებში სიცხის ტალღები უფრო ხშირი, ინტენსიური და ხანგრძლივი გახდება. მაღალი ტემპერატურით გამოწვეული ნაადრევი მშობიარობის ტვირთი მხოლოდ გაიზრდება, რაც ნეონატალური და ბავშვთა ჯანმრთელობის სფეროში ათწლეულების პროგრესს შეარყევს.

სათანადო რეაგირება რამდენიმე მიმართულებით მოქმედებას მოითხოვს. კლინიკურ სფეროში ჯანდაცვის სისტემებმა სიცხე, განსაკუთრებით სოციალურად დაუცველ ქალებთან, პრენატალური მოვლის რისკ-ფაქტორად უნდა ჩართოს. ურბანულ სფეროში საჭიროა ადაპტაციის სტრატეგიების შემუშავება — მწვანე სივრცეები, კლიმატური თავშესაფრები, ადრეული გაფრთხილების სისტემები — რომლებიც ორსულ ქალებს უკიდურესი სიცხის პერიოდებში დაიცავს. პოლიტიკის დონეზე კი ეს დასკვნები ემისიების შემცირების ამბიციურ სამიზნეებად უნდა გარდაიქმნას.

უკიდურესი სიცხე კომფორტის საკითხი აღარ არის. ეს საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის, სოციალური თანასწორობისა და კლიმატური სამართლიანობის საკითხია. ორსული ქალები კი პირველ ხაზზე არიან.